Skip to main content

ग्रंथ परिचय : पातंजल योगदर्शन : अध्याय १ : समाधिपाद : कै.कृष्णाजी केशव कोल्हटकर : दिवस ८

 

patanjal yogdarshan


 ग्रंथ परिचय : पातंजल योगदर्शन : अध्याय १ : समाधिपाद : कै.कृष्णाजी केशव कोल्हटकर : दिवस  ८

सारांश लेखन : गणेश किशोर अवस्थी

समाधिपाद :

दुःखदौर्मनस्याङ्गमेजयत्वश्वासप्रश्वासा विक्षेपसहभुवः॥१.३१॥

तत्प्रतिषेधार्थमेकतत्त्वाभ्यासः॥३२॥

मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षणां सुखदुःखपुण्यापुण्यविषयाणां भावनातश्चित्तप्रसादनम्॥१.३३॥

प्रच्छर्दनविधारणाभ्यां वा प्राणस्य॥१.३४॥

विषयवती वा प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनसः स्थितिनिबन्धिनी॥१.३५॥

विशोका वा ज्योतिष्मती ॥१.३६॥

वीतरागविषयं वा चित्तम्॥१.३७॥

स्वप्ननिद्राज्ञानालम्बनं वा॥१.३८॥

यथाभिमतध्यानाद्वा ॥१.३९॥ 

परमाणु परममहत्त्वान्तोऽस्य वशीकारः॥१.४०॥

क्षीणवृत्तेरभिजातस्येव मणेर्ग्रहीतृग्रहणग्राह्येषु तत्स्थतदञ्जनतासमापत्तिः॥१.४१॥

अध्याय १ : समाधिपाद : सारांश 

१) मागील लेखात ( लिंक ) आपण योगमार्गातील ९ प्रकारचे विघ्ने बघितली ! हे ९ विघ्ने उपस्थित झाले असता पुढील चार प्रकारचे उपद्रव हे साधकास होत असतात ! 

  • ३ दुःख : अध्यात्मिक - आधिदैविक - आधीभौतिक
  • दौर्मनस्य : मन अस्थिर होणे 
  • अंगमेजयत्व : शरीराचे कंपन 
  • श्वासप्रश्वास : श्वास घेणे व सोडणे यामधील अनियमितपणा !

२) योगशास्त्र अभ्यासातील ९ विघ्ने व ४ उपद्रव यांचा परस्परसंबंध आहे !
३) योगशास्त्र अभ्यासातील ९ विघ्ने व ४ उपद्रव यांच्यावर उपाय म्हणजे योगअभ्यासात सातत्य ठेवणे हाच होय !
४) चित्त प्रसन्न ठेवण्यासाठी सुख - दुःख, पुण्य - पाप  ह्या विषयी अनुक्रमाने मैत्री - करुणा - हर्ष (मुदिता )  - उपेक्षा अशा भावना निर्माण कराव्या ! ज्याने योगमार्गातील ९ विघ्न व ४ उपद्रव यांच्यावर आपणास नियंत्रण करणे सोपे होते ! 

सुख - मैत्री : सुखी व्यक्तीविषयी मैत्रीची भावना करत गेल्याने अभ्यासबलाने तशी भावना प्रबल होऊ लागते ! इतरांच्या सुखाने आपल्या मनात मत्सर - असूया - द्वेष उत्पन्न होत नाही !

दुःख - करूणा : दुःखी व्यक्तीविषयी करुणेची भावना करावी ! त्याच्या दुःखास दूर करण्यासाठी काही उपाय शक्य असेल तर करावे शक्य नसल्यास ह्याच्या दुःखाचा लवकर शेवट होवून हा लवकर सुखी होवो अशी भावना करावी !

पुण्य - हर्ष : पुण्यवान व्यक्ती दिसता आपल्या मनाला आनंदी करण्याची सवय लावावी !

पाप - उपेक्षा : पापाचरण करणारी व्यक्ती दिसता त्याविषयी द्वेष - तिरस्कार - अनादर ह्यापैकी काहीही न करता त्या व्यक्तीविषयी उदासीनता म्हणजेच उपेक्षा बुद्धी करावी !

अशा रीतीने ह्या चार भावना वारंवार व्यवहारात म्हणजेच आचरणात करीत गेल्याने त्याप्रकारे आपला स्वभाव घडत जातो !

५) प्राणवायू पूर्ण बाहेर सोडणे म्हणजेच रेचक व पुन्हा आत न येवू देता त्यास बाहेरच धारण करणे म्हणजे बाह्य कुंभक याने देखील चित्त प्रसन्न होण्यास मदत होते !

  • प्राणवायू आत घेणे = पूरक 
  • श्वसन थांबवणे = कुंभक 
  • प्राणवायू बाहेर सोडणे = रेचक 
६) बाह्यकुंभक अभ्यास १ घटका ( २४ मिनिटे ) केल्याने श्वसनक्रिया सुधारून रक्तप्रवाह शुद्ध व बलवान होतो व चित्त प्रसन्न होते !

७) ५ विषयांपैकी ( शब्द - स्पर्श - रूप - रस - गंध  ) एका विषयावर चित्त एकाग्रतेचा अभ्यास केल्यानेदेखील 
चित्तास प्रसन्नता लाभते ! उदा. वाहणाऱ्या नदीच्या आवाजावर ( शब्द ) चित्त एकाग्र केल्याने चित्तास स्थिरता प्राप्त होत जाते !

८) आत्मसाक्षात्कार प्राप्त महापुरुषांच्या चित्तावर त्यांच्या सद्गुणावर चित्त एकाग्र करण्याच्या अभ्यासाने देखील चित्तास प्रसन्नता लाभते !

९) आपल्याला चित्तएकाग्रतेसाठी जे शुद्ध - निर्मल - सुखदायी अशा कोणत्याही एका गोष्टची निवड करावी व त्यावर एकाग्रतेचा अभ्यास करावा !

११) एकाग्रतेचा अभ्यास नवा असेपर्यंत चित्त स्थिरता होण्यास कठीणता अनुभवास येत असते ! परंतु वर सांगितल्या गेलेल्या विविध चित्त एकाग्रतेच्या अभ्यासाने चित्त स्थिरता मजबूत होत जाते व त्यानंतर चित्त हे अत्यंत सूक्ष्म ते स्थूल अशा कोणत्याही गोष्टीवर सहज स्थिर होऊ लागते त्यास चित्त वशीकार होणे म्हणतात !
 
१२) चित्ताच्या ठिकाणी वृत्ती क्षीण झाल्याने चित्त कोणत्याही सूक्ष्म अथवा स्थूल अशा गोष्टीवर स्थिर केले असता चित्त सहजच तन्मय होवून जाते यास समापत्ती असे म्हणतात !

Ganesh K Avasthi
Blog Admin

पातंजल योगदर्शन : अध्याय १ - २ - ३ - ४  : समाधिपाद - साधनपाद - विभूतीपाद - कैवल्यपाद सारांश लेखन लिंक 

पातंजल योगदर्शन : अध्याय १ : समाधिपाद : दिवस १

पातंजल योगदर्शन : अध्याय १ : समाधिपाद : दिवस २

पातंजल योगदर्शन : अध्याय १ : समाधिपाद : दिवस ३

पातंजल योगदर्शन : अध्याय १ : समाधिपाद : दिवस ४

पातंजल योगदर्शन : अध्याय १ : समाधिपाद : दिवस ५

पातंजल योगदर्शन : अध्याय १ : समाधिपाद : दिवस ६

पातंजल योगदर्शन : अध्याय १ : समाधिपाद : दिवस ७

पातंजल योगदर्शन : अध्याय १ : समाधिपाद : दिवस ८

पातंजल योगदर्शन : अध्याय १ : समाधिपाद : दिवस ९

पातंजल योगदर्शन : अध्याय २ : साधनपाद : दिवस १०

पातंजल योगदर्शन : अध्याय २ : साधनपाद : दिवस ११

पातंजल योगदर्शन : अध्याय २ : साधनपाद : दिवस १२

पातंजल योगदर्शन : अध्याय २ : साधनपाद : दिवस १३

पातंजल योगदर्शन : अध्याय २ : साधनपाद : दिवस १४

पातंजल योगदर्शन : अध्याय २ : साधनपाद : दिवस १५ 

पातंजल योगदर्शन : अध्याय २ : साधनपाद : दिवस १६ 

पातंजल योगदर्शन : अध्याय २ : साधनपाद : दिवस १७ 

पातंजल योगदर्शन : अध्याय २ : साधनपाद : दिवस १८

पातंजल योगदर्शन : अध्याय २ : साधनपाद : दिवस १९

पातंजल योगदर्शन : अध्याय ३ : विभूतीपाद : दिवस २०

पातंजल योगदर्शन : अध्याय ३ : विभूतीपाद : दिवस २१ 

पातंजल योगदर्शन : अध्याय ३ : विभूतीपाद : दिवस २२ 

पातंजल योगदर्शन : अध्याय ३ : विभूतीपाद : दिवस २३ 

 





Comments

Popular

नितिन गडकरी बीफ एक्सपोर्ट विवाद क्या है ? तथ्यों के साथ समझे !

  नितिन गडकरी बीफ एक्सपोर्ट विवाद क्या है ? तथ्यों के साथ समझे ! गडकरी परिवार, रेम्बल एग्रो और मिथ्र इंटरनेशनल: चार्ट के अनुसार संबंध और विवाद ! हाल ही में सोशल मीडिया और कुछ मीडिया रिपोर्ट्स में नितिन गडकरी के परिवार से जुड़ी कंपनियों और बीफ (भैंस मांस) निर्यात कारोबार को लेकर चर्चा तेज हुई है ! विपक्ष ने इसे अपना हथियार बनाकर नितिन गडकरी के साथ ही भाजपा को निशाना बनाना शुरू किया है ! निर्भिड ने अपने तरीकेसे इस मुद्दे को समझा और वाचकों को निष्पक्षता से समझाने हेतु यह लेखप्रपंच किया है ! सबसे पहले फ्लो चार्ट को देखिये और समझने की कोशिश कीजिये !  क्या भारत गोमांस निर्यात करता है ? तो आपको यह स्पष्ट रूपसे स्पष्ट करते हुवे हम कहते है की नहीं भारत गोमांस निर्यात नही करता ! लेकिन FY 2024-25 में भारत ने लगभग  12,54,775 टन (1.25 मिलियन टन)  भैंस का मांस निर्यात किया ! इसकी कुल कीमत लगभग  $4.06 बिलियन  थी। लेकिन निर्भिड यह पूछना चाहता है की अगर यही सारे सबंध किसी गैर भाजपा मंत्री के होते तो भाजपा और तथाकथित गोरक्षक संघटनाये  इस मुद्दे को राजनितिक फायदे के लिए...

नाशिककर सावध व्हा !

  नाशिककर सावध व्हा ! भारतातील सर्वात स्वच्छ शहर म्हणून गौरविण्यात येणाऱ्या मध्य प्रदेश मधील इंदोर शहरातील भागीरथपुरा भागात आतापर्यंत ड्रेनेजयुक्त पाणी पिल्यामुळे १६ नागरिकांचा दुर्दैवी मृत्यू झाला आहे ! ११०० वर आजारी असल्याची नोंद करण्यात आली असून त्यांच्यावर उपचार सुरु आहे !  गेल्या अनेक दिवसापांसून येथील नागरिक दुषित पाण्याची तक्रार सबंधित विभागाकडे करत होते परंतु अत्यंत कार्यक्षम अशा मुर्दाड प्रशासनाने त्याची दखल काही घेतली नाही ज्यामुळे आज इतकी मोठी किंमत तेथील नागरिकांना चुकवावी लागली आहे ! ह्या प्रशासकीय हत्येला दाबण्यासाठी मृत्यू झालेल्यांच्या परिवाराला  २ लाख रु. देवून व ४-५ अधिकाऱ्यांना सस्पेंड करण्याचा फार्स करून वातावरण शांत करण्याचा नेहमीप्रमाणे प्रयत्न करण्यात आला आहे व त्यात राज्य सरकार नक्कीच यशस्वी होईल यात मला शंका नाही ! कारण भारतीय समाज मानसिकता हि कसाई खान्यातील खुराड्यात कत्तलीसाठी कोंबलेल्या कोंबड्यासारखी आहे ! जोपर्यंत दुसऱ्या कोंबडीची मान मोडली जात आहे तोपर्यंत खुराड्यातील प्रत्येक कोंबडी स्वतःला सुरक्षित समजत असते व डोळे बंद करून शांतपणे दाणे टिप...

मत कोणाला ?

  मत कोणाला ? दुर्जन होतील शिरजोर । आपुल्या मताचा मिळता आधार । सर्व गावांस करितील जर्जर । न देता सत्पात्री मतदान ॥ - तुकडोजी महाराज - प्रत्येक विवेकशील व सुज्ञास पडलेला गंभीर असा प्रश्न ! कि मत कोणाला ? चला मी तुमची थोडी मदत करतो ! आणि हो महत्वाचे म्हणजे हा लेख विवेकशील व सुज्ञ मतदारांसाठी आहे ! जात - धर्म - पंथ - प्रांत - भाषा अशा अनेक पशुतुल्य पाखंडी अस्मितांच्या आधारावर मतदान करणारे माझ्या लेखी विवेकशील व सुज्ञ नाही ! काही महत्वाची सूत्रे कायमची समजून घ्या ! राजकारण हा जगातील सगळ्यात गलिच्छ व्यवसाय असून त्याच्याशी सबंधित ९९ % लोक हे "सर्वअवगुणसंपन्न" भ्रष्ट आहे ! आपल्याला कमीत कमी "सर्वअवगुणसंपन्न " व्यक्तीची निवड करावयाची आहे जी आपले कमीत कमी शोषण करेल ! आजचे प्रमुख पक्ष म्हणजे कॉंग्रेस व भाजपा यांच्या जन्मदात्यांचे उद्देश कधीच धुळीस मिळाले असून आज  कॉंग्रेस जर ढोंगी धर्मनिरपेक्षतेच अपत्य आहे तर भाजपा पाखंडी राष्ट्रवादाच अपत्य आहे ! बाकीचे पक्ष हे कौटुंबिक मालकी हक्काचे प्रा.ली. मर्कटलीला कंपनी सारखे असून जास्त बहारदार फळे असलेला वृक्ष बघून ते इकडून तिकडे युत्या...