Skip to main content

दिवस १३ : ग्रंथ परिचय : पातंजल योगदर्शन : अध्याय २ : साधनपाद : कै.कृष्णाजी केशव कोल्हटकर

 

पातंजल योगदर्शन

दिवस १३ : ग्रंथ परिचय : पातंजल योगदर्शन : अध्याय २ : साधनपाद : कै.कृष्णाजी केशव कोल्हटकर

सारांश लेखन : गणेश किशोर अवस्थी

अध्याय २ : साधनपाद 

हेयं दुःखमनागतम्॥२.१६॥

द्रष्टृदृश्ययोः संयोगो हेयहेतुः॥१७॥

प्रकाशक्रियास्थितिशीलं भूतेन्द्रियात्मकं भोगापवर्गार्थं दृश्यम्॥२.१८॥

विशेषाविशेषलिङ्गमात्रालिङ्गानि गुणपर्वाणि॥२.१९॥

द्रष्टा दृशिमात्रः शुद्धोऽपि प्रत्ययानुपश्यः॥२.२०॥

तदर्थ एव दृश्यस्यात्मा॥२.२१॥

कृतार्थं प्रति नष्टमप्यनष्टं तदन्यसाधारणत्वात्॥२.२२॥

स्वस्वामिशक्त्योः स्वरूपोपलब्धिहेतुः संयोगः॥२.२३॥

तस्य हेतुरविद्या॥२.२४॥

तदभावात् संयोगाभावो हानं तद् दृशेः कैवल्यम्॥२.२५॥

विवेकख्यातिरविप्लवा हानोपायः॥२.२६॥

तस्य सप्तधा प्रान्तभूमिः प्रज्ञा॥२.२७॥

योगाङ्गाऽनुष्ठानादशुद्धिक्षये ज्ञानदीप्तिराविवेकख्यातेः॥२.२८॥

यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयोऽष्टावङ्गानि॥२.२९॥

अध्याय २ : साधनपाद : सारांश

१) चिकित्साशास्त्राची ज्या प्रमाणे ४ अंग आहे जसे, रोग, रोगाचे कारण, आरोग्य आणि औषध त्या प्रमाणे योगशास्त्राची ४ अंग आहे ! संसार, संसारहेतू, मोक्ष , मोक्ष उपाय !

२) जे संसारदुःख अजून प्राप्त नाही झाले ते नाश करण्यायोग्य असते !

३) चित्ताला जो जाणतो तो द्रष्टा व चित्तवृत्ती व त्याद्वारे प्रतीत होणारे बाह्य जगत हे दृश्य यांचा एकमेकांवर होणार आभास हेच अनागत म्हणजेच हेय म्हणजेच अजून प्राप्त न झालेल्या दुःखाला कारणीभूत असते ! 

४) ह्या जगतात सत्वगुणामुळे प्रकाश, रजोगुणामुळे क्रिया, तमोगुणामुळे स्थिती हे प्रकट होत असतात !

५) सत्व - रज - तम त्रिगुणांच्या चार अवस्था असतात !

६) पंच महाभूत , पंच कर्मेंद्रिय, पंच ज्ञानेंद्रिय व अंतकरण हि सोळा तत्व ही त्रिगुणांची विशेष अवस्था होय ! ह्या सोळांची प्रकृती म्हणजे शब्द - स्पर्श - रूप - रस - गंध व त्यांची प्रकृती म्हणजे अस्मिता हि त्रिगुणांची अविशेष अवस्था होय ! मूळ अव्यक्त ही आलिंग अवस्था व महतत्व ही लिंग अवस्था !

७) सृष्टीचा विलय म्हणजे विशेष अवस्थेतील १६ तत्व हि अविशेष अवस्थेत, अविशेष अवस्थेतील ६ तत्व लिंगमात्र महतत्वात, महतत्व आलिंग अशा अव्यक्तात विलीन होतात !

८) सर्वज्ञ परमेश्वर जीवाच्या कल्याणासाठी सृष्ट पदार्थात भोग व मुक्ती ह्यास अनुकूल असा परिणामप्रवाह घडवून आणतो !

९) आत्मसाक्षात्कार झाला म्हणजे योगी कृतार्थ होतो !

१०) विद्येने अविद्येचा नाश होणे ह्यालाच हान हो यौगीक संज्ञा आहे !

११) चित्त व दृष्टा हे एकमेकाहून अत्यंत भिन्न आहे याची प्रतीती येणे म्हणजे विवेकख्याती होय ! 

१२) विवेकख्याती ह्या बौद्धिक प्रत्ययाला धारणा - ध्यान - समाधी ह्यांच्या सहाय्याने अनुभवाची जोड द्यावी लागते !

१३) विवेकख्याती चित्तात स्थिर राहण्याला जे अडथळे निर्माण होतात त्यांस विप्लव असे म्हणतात !

१४) चित्त हे ७ प्रेरणांनी काम करत असते !

आपल्याला काहीतरी प्राप्त व्हावे ही प्रेप्सा प्रेरणा !

आपल्याला अमुक गोष्ट प्राप्त होऊ नये ही जीहासा प्रेरणा !

आपल्याला नवीन काहीतरी ज्ञान व्हावे ही जिज्ञासा प्रेरणा !

आपल्याला काहीतरी करावे हे वाटणे ही चीकीर्षा प्रेरणा !

भूतकाळातील दुःखद गोष्टी खेद उत्पन्न करतात ही शोक प्रेरणा !

आपल्याला भविष्यातील संकटांची चिंता वाटते ही भय प्रेरणा !

आपल्याला कितीही भोग उपभोगले तरी अजून हवेसे वाटणे ही अतृप्ती प्रेरणा !

१५) प्रत्येक जिवाकडून जो काही इंद्रिय - विषय भोग व्यापार चालतो त्यास ह्या ७ पैकी कोणती तरी एक प्रेरणा कारणीभूत असते ! 

१६) योग शास्त्राची जी ८ अंग आहेत त्यांचे पालन केल्याने चित्तातील अशुद्धीचा नाश होवून विवेकख्याती उत्पन्न होते !

१७) चित्तातील सत्वगुण वाढणे व त्यासोबतच रज - तम गुण दोष नाहीशा होणे हाच चित्त अशुद्धीचा नाश होय !

१८) यम - नियम - आसन - प्राणायाम - प्रत्याहार - धारणा - ध्यान आणि समाधी हे योगाची ८ अंग आहेत !


Ganesh K Avasthi
Blog Admin

पातंजल योगदर्शन : अध्याय १ - २  : समाधिपाद - साधनपाद सारांश लेखन लिंक 

पातंजल योगदर्शन : अध्याय १ : समाधिपाद : दिवस १

पातंजल योगदर्शन : अध्याय १ : समाधिपाद : दिवस २

पातंजल योगदर्शन : अध्याय १ : समाधिपाद : दिवस ३

पातंजल योगदर्शन : अध्याय १ : समाधिपाद : दिवस ४

पातंजल योगदर्शन : अध्याय १ : समाधिपाद : दिवस ५

पातंजल योगदर्शन : अध्याय १ : समाधिपाद : दिवस ६

पातंजल योगदर्शन : अध्याय १ : समाधिपाद : दिवस ७

पातंजल योगदर्शन : अध्याय १ : समाधिपाद : दिवस ८

पातंजल योगदर्शन : अध्याय १ : समाधिपाद : दिवस ९

पातंजल योगदर्शन : अध्याय २ : साधनपाद : दिवस १०

पातंजल योगदर्शन : अध्याय २ : साधनपाद : दिवस ११

पातंजल योगदर्शन : अध्याय २ : साधनपाद : दिवस १२




Comments

Popular

नितिन गडकरी बीफ एक्सपोर्ट विवाद क्या है ? तथ्यों के साथ समझे !

  नितिन गडकरी बीफ एक्सपोर्ट विवाद क्या है ? तथ्यों के साथ समझे ! गडकरी परिवार, रेम्बल एग्रो और मिथ्र इंटरनेशनल: चार्ट के अनुसार संबंध और विवाद ! हाल ही में सोशल मीडिया और कुछ मीडिया रिपोर्ट्स में नितिन गडकरी के परिवार से जुड़ी कंपनियों और बीफ (भैंस मांस) निर्यात कारोबार को लेकर चर्चा तेज हुई है ! विपक्ष ने इसे अपना हथियार बनाकर नितिन गडकरी के साथ ही भाजपा को निशाना बनाना शुरू किया है ! निर्भिड ने अपने तरीकेसे इस मुद्दे को समझा और वाचकों को निष्पक्षता से समझाने हेतु यह लेखप्रपंच किया है ! सबसे पहले फ्लो चार्ट को देखिये और समझने की कोशिश कीजिये !  क्या भारत गोमांस निर्यात करता है ? तो आपको यह स्पष्ट रूपसे स्पष्ट करते हुवे हम कहते है की नहीं भारत गोमांस निर्यात नही करता ! लेकिन FY 2024-25 में भारत ने लगभग  12,54,775 टन (1.25 मिलियन टन)  भैंस का मांस निर्यात किया ! इसकी कुल कीमत लगभग  $4.06 बिलियन  थी। लेकिन निर्भिड यह पूछना चाहता है की अगर यही सारे सबंध किसी गैर भाजपा मंत्री के होते तो भाजपा और तथाकथित गोरक्षक संघटनाये  इस मुद्दे को राजनितिक फायदे के लिए...

नाशिककर सावध व्हा !

  नाशिककर सावध व्हा ! भारतातील सर्वात स्वच्छ शहर म्हणून गौरविण्यात येणाऱ्या मध्य प्रदेश मधील इंदोर शहरातील भागीरथपुरा भागात आतापर्यंत ड्रेनेजयुक्त पाणी पिल्यामुळे १६ नागरिकांचा दुर्दैवी मृत्यू झाला आहे ! ११०० वर आजारी असल्याची नोंद करण्यात आली असून त्यांच्यावर उपचार सुरु आहे !  गेल्या अनेक दिवसापांसून येथील नागरिक दुषित पाण्याची तक्रार सबंधित विभागाकडे करत होते परंतु अत्यंत कार्यक्षम अशा मुर्दाड प्रशासनाने त्याची दखल काही घेतली नाही ज्यामुळे आज इतकी मोठी किंमत तेथील नागरिकांना चुकवावी लागली आहे ! ह्या प्रशासकीय हत्येला दाबण्यासाठी मृत्यू झालेल्यांच्या परिवाराला  २ लाख रु. देवून व ४-५ अधिकाऱ्यांना सस्पेंड करण्याचा फार्स करून वातावरण शांत करण्याचा नेहमीप्रमाणे प्रयत्न करण्यात आला आहे व त्यात राज्य सरकार नक्कीच यशस्वी होईल यात मला शंका नाही ! कारण भारतीय समाज मानसिकता हि कसाई खान्यातील खुराड्यात कत्तलीसाठी कोंबलेल्या कोंबड्यासारखी आहे ! जोपर्यंत दुसऱ्या कोंबडीची मान मोडली जात आहे तोपर्यंत खुराड्यातील प्रत्येक कोंबडी स्वतःला सुरक्षित समजत असते व डोळे बंद करून शांतपणे दाणे टिप...

मत कोणाला ?

  मत कोणाला ? दुर्जन होतील शिरजोर । आपुल्या मताचा मिळता आधार । सर्व गावांस करितील जर्जर । न देता सत्पात्री मतदान ॥ - तुकडोजी महाराज - प्रत्येक विवेकशील व सुज्ञास पडलेला गंभीर असा प्रश्न ! कि मत कोणाला ? चला मी तुमची थोडी मदत करतो ! आणि हो महत्वाचे म्हणजे हा लेख विवेकशील व सुज्ञ मतदारांसाठी आहे ! जात - धर्म - पंथ - प्रांत - भाषा अशा अनेक पशुतुल्य पाखंडी अस्मितांच्या आधारावर मतदान करणारे माझ्या लेखी विवेकशील व सुज्ञ नाही ! काही महत्वाची सूत्रे कायमची समजून घ्या ! राजकारण हा जगातील सगळ्यात गलिच्छ व्यवसाय असून त्याच्याशी सबंधित ९९ % लोक हे "सर्वअवगुणसंपन्न" भ्रष्ट आहे ! आपल्याला कमीत कमी "सर्वअवगुणसंपन्न " व्यक्तीची निवड करावयाची आहे जी आपले कमीत कमी शोषण करेल ! आजचे प्रमुख पक्ष म्हणजे कॉंग्रेस व भाजपा यांच्या जन्मदात्यांचे उद्देश कधीच धुळीस मिळाले असून आज  कॉंग्रेस जर ढोंगी धर्मनिरपेक्षतेच अपत्य आहे तर भाजपा पाखंडी राष्ट्रवादाच अपत्य आहे ! बाकीचे पक्ष हे कौटुंबिक मालकी हक्काचे प्रा.ली. मर्कटलीला कंपनी सारखे असून जास्त बहारदार फळे असलेला वृक्ष बघून ते इकडून तिकडे युत्या...