Skip to main content

ग्रंथ परिचय : पातंजल योगदर्शन : अध्याय १ : समाधिपाद : कै.कृष्णाजी केशव कोल्हटकर : दिवस ९

 

पातंजल-योगदर्शन

ग्रंथ परिचय : पातंजल योगदर्शन : अध्याय १ : समाधिपाद : कै.कृष्णाजी केशव कोल्हटकर : दिवस ९

सारांश लेखन : गणेश किशोर अवस्थी

समाधिपाद :

तत्र शब्दार्थज्ञानविकल्पैः संकीर्णा सवितर्का समापत्तिः॥१.४२॥

स्मृतिपरिशुद्धौ स्वरूपशून्येवार्थमात्रनिर्भासा निर्वितर्का॥१.४३॥

एतयैव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्मविषया व्याख्याता॥१.४४॥

ता एव सबीजः समाधिः॥१.४६॥

सूक्ष्मविषयत्वं चालिङ्गपर्यवसानम्॥१.४५॥

निर्विचारवैशारद्येऽध्यात्मप्रसादः॥१.४७॥

ऋतम्भरा तत्र प्रज्ञा॥१.४८॥

श्रुतानुमानप्रज्ञाभ्यामन्यविषया विशेषार्थत्वात्॥१.४९॥

तज्जः संस्कारोऽन्यसंस्कारप्रतिबन्धी॥१.५०॥

तस्यापि निरोधे सर्वनिरोधान्निर्बीजः समाधिः॥१.५१॥

अध्याय १ : समाधिपाद : सारांश

१) शब्द, अर्थ, ज्ञान ह्या तिघांचा परस्परांशी सबंध परंपरेने चालत आलेल्या संस्कारांनी होत असतो !
उदाः: गाय हा शब्द ऐकल्यावर गाय ह्या पदार्थाचे ज्ञान होते ते आपल्या चित्तात संस्कारित असल्यामुळेच !

२) स्थूल साधनाच्या सहाय्याने चित्तास एकाग्रता देण्याच्या अभ्यासात चित्ताची त्या स्थूल विषयाशी साधकाची तन्मयता लागते त्यास सवितर्क समापत्ती असे म्हणता !

३) शब्द ऐकल्यावर त्याचा हा अर्थ होय असे आपल्याला स्मृतीमुळे कळते !

४)  सवितर्क समापत्तीचा दीर्घ असा अभ्यास करत राहिल्याने ध्यानाची परिपक्व अवस्था तयार होते ज्यास निर्वीतर्का समापत्ती असे म्हणतात !

५) एकाग्रता साधण्यासाठी साधकाला  आधी स्थूल विषय देवून त्यात तन्मयता साधल्यावर त्याचे पर्यावसन सूक्ष्म विषयामध्ये होते, सूक्ष्म विषयामध्ये तन्मयता साधल्यावर त्याचे पर्यावसन अतिसूक्ष्म विषयावर होते ! असा अभ्यास दीर्घकाळ केल्याने चित्त संस्कारशेष बनते !

६) जोपर्यंत कैवल्यसाक्षात्कार म्हणजेच असंप्रज्ञात समाधीची अवस्था येत नाही तोपर्यंत वासनांचा संपूर्ण विनाश होत नाही ! परंतु तोपर्यंतच्या त्याच्या समाधी अवस्थेस सबीज समाधी असे म्हणतात !

७)   प्रकाश हा बुद्धीचा मूळ स्वभाव आहे, परंतु रजोगुणी वासनांनी बुद्धीच्या प्रकाशाला काजळी लागल्याप्रमाणे बुद्धीचा प्रकाश झाकलेला असतो !

८) सबीज समाधीच्या सतत दीर्घ अभ्यासाने त्याचे चित्त शुद्ध - स्वच्छ अशा स्थितीस येते त्यास निर्विकार वैशारद्य असे म्हणतात !

९)  निर्विकार वैशारद्य स्थितीस चित्त पोहोचल्यावर हे चित्त अत्म्साक्ष्ताकाराच्या दिशेने  तीव्रपणे ओढ घेते !

१०)  निर्विकार वैशारद्य स्थितीस पोहोचलेल्या साधकाला ऋतंभरा प्रज्ञा प्राप्त झाली असे योगशास्त्रात म्हटले जाते !

११) वेदांच्या शब्दापासुन जे ज्ञान प्राप्त होते त्यास श्रुतप्रज्ञा असे म्हणतात !

१२) अनुमानप्रमाणाने जे ज्ञान होते त्यास अनुमानप्रज्ञा असे म्हणतात !

१३)   श्रुतप्रज्ञा व अनुमानप्रज्ञा ह्या दोहोपेक्षा  ऋतंभरा प्रज्ञा हि योगशास्त्रात विशेष मानली जाते !

१४)  ऋतंभरा प्रज्ञा प्राप्त झाली असता चित्तातील अनंत जन्मातील कर्माचे व वासनांचे संस्कार दुर्बल व क्षीण होवून जातात ! 

१५) ऋतंभरा प्रज्ञा प्राप्त साधक निर्विघ्नपणे साधना करू लागतो व दीर्घकालीन अभ्यासामुळे ऋतंभरा प्रज्ञेचा देखील संस्कार चित्तातून नष्ट होतो व साधकास निर्बीज समाधी अवस्था प्राप्त होते !

Ganesh K Avasthi
Blog Admin

पातंजल योगदर्शन : अध्याय १ : समाधिपाद सारांश लेखन लिंक 

पातंजल योगदर्शन : अध्याय १ : समाधिपाद : दिवस १

पातंजल योगदर्शन : अध्याय १ : समाधिपाद : दिवस २

पातंजल योगदर्शन : अध्याय १ : समाधिपाद : दिवस ३

पातंजल योगदर्शन : अध्याय १ : समाधिपाद : दिवस ४

पातंजल योगदर्शन : अध्याय १ : समाधिपाद : दिवस ५

पातंजल योगदर्शन : अध्याय १ : समाधिपाद : दिवस ६

पातंजल योगदर्शन : अध्याय १ : समाधिपाद : दिवस ७

पातंजल योगदर्शन : अध्याय १ : समाधिपाद : दिवस ८

पातंजल योगदर्शन : अध्याय १ : समाधिपाद : दिवस ९


Comments

Popular

नितिन गडकरी बीफ एक्सपोर्ट विवाद क्या है ? तथ्यों के साथ समझे !

  नितिन गडकरी बीफ एक्सपोर्ट विवाद क्या है ? तथ्यों के साथ समझे ! गडकरी परिवार, रेम्बल एग्रो और मिथ्र इंटरनेशनल: चार्ट के अनुसार संबंध और विवाद ! हाल ही में सोशल मीडिया और कुछ मीडिया रिपोर्ट्स में नितिन गडकरी के परिवार से जुड़ी कंपनियों और बीफ (भैंस मांस) निर्यात कारोबार को लेकर चर्चा तेज हुई है ! विपक्ष ने इसे अपना हथियार बनाकर नितिन गडकरी के साथ ही भाजपा को निशाना बनाना शुरू किया है ! निर्भिड ने अपने तरीकेसे इस मुद्दे को समझा और वाचकों को निष्पक्षता से समझाने हेतु यह लेखप्रपंच किया है ! सबसे पहले फ्लो चार्ट को देखिये और समझने की कोशिश कीजिये !  क्या भारत गोमांस निर्यात करता है ? तो आपको यह स्पष्ट रूपसे स्पष्ट करते हुवे हम कहते है की नहीं भारत गोमांस निर्यात नही करता ! लेकिन FY 2024-25 में भारत ने लगभग  12,54,775 टन (1.25 मिलियन टन)  भैंस का मांस निर्यात किया ! इसकी कुल कीमत लगभग  $4.06 बिलियन  थी। लेकिन निर्भिड यह पूछना चाहता है की अगर यही सारे सबंध किसी गैर भाजपा मंत्री के होते तो भाजपा और तथाकथित गोरक्षक संघटनाये  इस मुद्दे को राजनितिक फायदे के लिए...

नाशिककर सावध व्हा !

  नाशिककर सावध व्हा ! भारतातील सर्वात स्वच्छ शहर म्हणून गौरविण्यात येणाऱ्या मध्य प्रदेश मधील इंदोर शहरातील भागीरथपुरा भागात आतापर्यंत ड्रेनेजयुक्त पाणी पिल्यामुळे १६ नागरिकांचा दुर्दैवी मृत्यू झाला आहे ! ११०० वर आजारी असल्याची नोंद करण्यात आली असून त्यांच्यावर उपचार सुरु आहे !  गेल्या अनेक दिवसापांसून येथील नागरिक दुषित पाण्याची तक्रार सबंधित विभागाकडे करत होते परंतु अत्यंत कार्यक्षम अशा मुर्दाड प्रशासनाने त्याची दखल काही घेतली नाही ज्यामुळे आज इतकी मोठी किंमत तेथील नागरिकांना चुकवावी लागली आहे ! ह्या प्रशासकीय हत्येला दाबण्यासाठी मृत्यू झालेल्यांच्या परिवाराला  २ लाख रु. देवून व ४-५ अधिकाऱ्यांना सस्पेंड करण्याचा फार्स करून वातावरण शांत करण्याचा नेहमीप्रमाणे प्रयत्न करण्यात आला आहे व त्यात राज्य सरकार नक्कीच यशस्वी होईल यात मला शंका नाही ! कारण भारतीय समाज मानसिकता हि कसाई खान्यातील खुराड्यात कत्तलीसाठी कोंबलेल्या कोंबड्यासारखी आहे ! जोपर्यंत दुसऱ्या कोंबडीची मान मोडली जात आहे तोपर्यंत खुराड्यातील प्रत्येक कोंबडी स्वतःला सुरक्षित समजत असते व डोळे बंद करून शांतपणे दाणे टिप...

मत कोणाला ?

  मत कोणाला ? दुर्जन होतील शिरजोर । आपुल्या मताचा मिळता आधार । सर्व गावांस करितील जर्जर । न देता सत्पात्री मतदान ॥ - तुकडोजी महाराज - प्रत्येक विवेकशील व सुज्ञास पडलेला गंभीर असा प्रश्न ! कि मत कोणाला ? चला मी तुमची थोडी मदत करतो ! आणि हो महत्वाचे म्हणजे हा लेख विवेकशील व सुज्ञ मतदारांसाठी आहे ! जात - धर्म - पंथ - प्रांत - भाषा अशा अनेक पशुतुल्य पाखंडी अस्मितांच्या आधारावर मतदान करणारे माझ्या लेखी विवेकशील व सुज्ञ नाही ! काही महत्वाची सूत्रे कायमची समजून घ्या ! राजकारण हा जगातील सगळ्यात गलिच्छ व्यवसाय असून त्याच्याशी सबंधित ९९ % लोक हे "सर्वअवगुणसंपन्न" भ्रष्ट आहे ! आपल्याला कमीत कमी "सर्वअवगुणसंपन्न " व्यक्तीची निवड करावयाची आहे जी आपले कमीत कमी शोषण करेल ! आजचे प्रमुख पक्ष म्हणजे कॉंग्रेस व भाजपा यांच्या जन्मदात्यांचे उद्देश कधीच धुळीस मिळाले असून आज  कॉंग्रेस जर ढोंगी धर्मनिरपेक्षतेच अपत्य आहे तर भाजपा पाखंडी राष्ट्रवादाच अपत्य आहे ! बाकीचे पक्ष हे कौटुंबिक मालकी हक्काचे प्रा.ली. मर्कटलीला कंपनी सारखे असून जास्त बहारदार फळे असलेला वृक्ष बघून ते इकडून तिकडे युत्या...