Skip to main content

Posts

Showing posts with the label पातंजलयोगदर्शन

दिवस २३ : ग्रंथ परिचय : पातंजल योगदर्शन : अध्याय ४ : कैवल्यपाद : कै.कृष्णाजी केशव कोल्हटकर

  दिवस २३ : ग्रंथ परिचय : पातंजल योगदर्शन : अध्याय ४ : कैवल्यपाद : कै.कृष्णाजी केशव कोल्हटकर सारांश लेखन : गणेश किशोर अवस्थी अध्याय ४ : कैवल्यपाद  १) योगशास्त्राने मनाचे सामर्थ्य मानवांना पटवून दिले आहे ! मानवी मनात सामर्थ्याच्या ज्या ज्या म्हणून इच्छा उत्पन्न होण्याजोग्या आहे त्या सर्व परिपूर्ण करण्याचे मार्गही सांगितले आहे ! जन्म - औषध - मंत्र - तप - समाधी ह्या पंच कारणांपासून सिद्धीसामर्थ्य ( मनाचे सामर्थ्य ) प्रकट होऊ शकते ! २) मनुष्याला देह प्रकृतीकडूनच पुरविला जातो, मात्र त्यास वर्तनस्वातंत्र्य अधीक असल्याने त्याने केलेले योग्य आचरण व अयोग्य आचरण हे त्याच्या चित्तवृतींच्या पुढील जन्मासाठी  निम्मित्तकारण ठरत असते ! ३) साधकाने प्रकृतीतील अप्कृष्ट विकारांचा आपणास संसर्ग होणार नाही याची दक्षता घेणे अपरिहार्य आहे !  यासाठी योग शास्त्रात सांगितलेल्या यम-नियमांचे पालन केले गेले पाहिजे ! ४) विषयांचे सेवन घडतांना चित्तात क्लेश नांदत असतात व ह्यामुळे विषयांचा उपभोग घेत असता " हा विषय किती सुखप्रद आहे, ह्या विषयाचा नाश कधीही न होवो, माझे हे सुख उत्तरोत्तर वृद्धिंगत होवो !...

दिवस २२ : ग्रंथ परिचय : पातंजल योगदर्शन : अध्याय ३ : विभूतीपाद : कै.कृष्णाजी केशव कोल्हटकर

  दिवस २२ : ग्रंथ परिचय : पातंजल योगदर्शन : अध्याय ३ : विभूतीपाद : कै.कृष्णाजी केशव कोल्हटकर सारांश लेखन : गणेश किशोर अवस्थी अध्याय ३ : विभूतीपाद स्थूलस्वरूपसूक्ष्मान्वयार्थवत्त्वसंयमाद्भूतजयः ॥ ३.४४॥ ततोऽणिमादिप्रादुर्भावः कायसम्पत्तद्धर्मानभिघातश्च ॥ ३.४५॥ रूपलावण्यबलवज्रसंहननत्वानि कायसम्पत् ॥ ३.४६॥ ग्रहणस्वरूपास्मितान्वयार्थवत्त्वसंयमादिन्द्रियजयः ॥ ३.४७॥ ततो मनोजवित्वं विकरणभावः प्रधानजयश्च ॥ ३.४८॥  सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिमात्रस्य सर्वभावाधिष्ठातृत्वं सर्वज्ञातृत्वं च ॥ ३.४९॥ तद्वैराग्यादपि दोषबीजक्षये कैवल्यम् ॥ ३.५०॥ स्थान्युपनिमन्त्रणे सङ्गस्मयाकरणं पुनरनिष्टप्रसङ्गात् ॥ ३.५१॥ क्षणतत्क्रमयोः संयमाद्विवेकजं ज्ञानम् ॥ ३.५२॥  जातिलक्षणदेशैरन्यतानवच्छेदात् तुल्ययोस्ततः प्रतिपत्तिः ॥ ३.५३॥  तारकं सर्वविषयं सर्वथाविषयम् अक्रमं चेति विवेकजं ज्ञानम् ॥ ३.५४॥ सत्त्वपुरुषयोः शुद्धिसाम्ये कैवल्यमिति ॥ ३.५५॥  अध्याय ३ : विभूतीपाद : सारांश १) साधकाने संयम ( धारणा - ध्यान - समाधी ) करण्यासाठी मुर्तीस्वरुपातील पंचभौतिक वस्तू न घेता व्यष्टीभूत म्हणजेच स्वशरीर घ्यावे ! दे...

दिवस २१ : ग्रंथ परिचय : पातंजल योगदर्शन : अध्याय ३ : विभूतीपाद : कै.कृष्णाजी केशव कोल्हटकर

  दिवस २१ : ग्रंथ परिचय : पातंजल योगदर्शन : अध्याय ३ : विभूतीपाद : कै.कृष्णाजी केशव कोल्हटकर सारांश लेखन : गणेश किशोर अवस्थी अध्याय ३ : विभूतीपाद सर्वार्थतैकाग्रतयोः क्षयोदयौ चित्तस्य समाधिपरिणामः ॥ ३.११॥ ‌ ततः पुनः शान्तोदितौ तुल्यप्रत्ययौ चित्तस्यैकाग्रतापरिणामः ॥ ३.१२॥ ‌ एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मलक्षणावस्थापरिणामा व्याख्याताः ॥ ३.१३॥ शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मानुपाती धर्मी ॥ ३.१४॥ क्रमान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुः ॥ ३.१५॥ अध्याय ३ : विभूतीपाद : सारांश १) चित्त विषयांकडे धावणे म्हणजे सर्वार्थता व ते एकाच ध्येयावर स्थिर राहणे म्हणजे एकाग्रता होय ! सर्वार्थतेचा क्षय होणे आणि एकाग्रतेचा उदय होणे ही अवस्था म्हणजे चित्ताचा समाधीपरिणाम होय ! २)  चंचलपणा हा रजोगुणाचा धर्म आहे ! रजोगुणाचा चंचलपणा कमी करण्यासाठी त्यास एक ध्येय देवून तेथे स्थिर करणे म्हणजेच ध्यान होय ! ३) ध्यानाच्या दिर्घ अभ्यासाने चित्त एकाग्रता साधू लागते  ! ४) विविध सिद्धी ह्या आत्मसाक्ष्त्काराच्या मार्गातील अडथळे आहेत ! ह्या कारणाने श्लोक क्रमांक १५ ते ४२ यांचे सारांश लेखन मला आवश्यक वाटले नाही ! ५) चित्त हे नेहम...