भारताचा स्वतःचा "रस्ता दाखवणारा" तारा: NavIC

 

NVS-03: भारताची स्वतःची दिशा, स्वतःचा मार्ग - NavIC चे नवे पर्व !

​इस्त्रोने (ISRO) GSLV-F18 रॉकेटच्या मदतीने NVS-03 या NavIC (Navigation with Indian Constellation) प्रणालीच्या तिसऱ्या पिढीतील उपग्रहाचे अंतराळात यशस्वी प्रक्षेपण केले आहे. ही केवळ एक नियमित अंतराळ मोहीम नसून भारताच्या सामरिक आणि तांत्रिक स्वावलंबनाच्या प्रवासातील एक अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा आहे. एकेकाळी दिशादर्शनासाठी (Navigation) संपूर्णपणे परकीय तंत्रज्ञानावर अवलंबून असणाऱ्या भारताने आता स्वतःची स्वतंत्र, सुरक्षित आणि अत्यंत अचूक दिशादर्शन प्रणाली अधिक प्रगत केली आहे.

​भारताला होणारे मुख्य फायदे

​सामरिक आणि लष्करी स्वावलंबन: १९९९ च्या कारगिल युद्धाच्या वेळी भारताला शत्रूच्या हालचाली टिपण्यासाठी अमेरिकेकडून GPS डेटाची गरज होती, मात्र अमेरिकेने तो देण्यास नकार दिला होता. या एका कटू अनुभवातून भारताने स्वतःची प्रणाली विकसित करण्याचा निर्णय घेतला. आता NVS-03 मुळे भारतीय लष्कर, नौदल आणि हवाई दलाला पूर्णपणे सुरक्षित (Encrypted) आणि कोणावरही अवलंबून न राहता स्वतःचे दिशादर्शन नेटवर्क उपलब्ध झाले आहे.

​सर्वसामान्यांसाठी उपयुक्त 'L1 बँड': तिसऱ्या पिढीतील या उपग्रहाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे यात 'L1 बँड' चा समावेश करण्यात आला आहे. आधीचे तंत्रज्ञान सर्वसामान्य मोबाईल उपकरणांशी जोडण्यास थोडे क्लिष्ट होते. मात्र या नव्या बँडमुळे आता आपले रोजचे स्मार्टफोन, स्मार्टवॉच आणि वाहनांमधील सिस्टीम सहजपणे NavIC शी जोडल्या जातील. यामुळे दाट शहरी भाग किंवा डोंगराळ प्रदेशातही GPS पेक्षा अधिक अचूक लोकेशन मिळू शकेल.

​स्वदेशी 'अणू घड्याळ' (Atomic Clock): दिशादर्शन प्रणालीत वेळेची अचूकता सेकंदाच्या लक्षांशाइतकी असावी लागते. NVS-03 मध्ये भारताने स्वतः विकसित केलेले 'रुबिडियम ॲटॉमिक क्लॉक' बसवले आहे. या तंत्रज्ञानासाठी पूर्वी आपण युरोपवर अवलंबून होतो, मात्र आता हे तंत्रज्ञान भारताने स्वतःच्या बळावर विकसित केले आहे.

​आपत्ती व्यवस्थापन आणि अर्थव्यवस्थेला चालना: खोल समुद्रात जाणाऱ्या मच्छिमारांना वादळाची पूर्वकल्पना देणे, हवाई आणि सागरी वाहतूक सुरक्षित करणे, तसेच रस्ते वाहतूक आणि कृषी क्षेत्रात अचूक मॅपिंग करणे यामुळे थेट देशाच्या अर्थव्यवस्थेला गती मिळणार आहे.

​हे फायदे जगातील कोणत्या देशांकडे आधीपासून आहेत?

​स्वतःची दिशादर्शन प्रणाली (Navigation Satellite System) असणे हे जगात महासत्ता असल्याचे एक प्रमुख लक्षण मानले जाते. भारताव्यतिरिक्त जगातील केवळ मोजक्याच देशांकडे किंवा समूहांकडे ही क्षमता आहे:

​अमेरिका (GPS - Global Positioning System): संपूर्ण जगात सर्वाधिक वापरली जाणारी आणि सर्वात जुनी प्रणाली अमेरिकेची आहे. आज जगभरातील बहुतांश उपकरणे याच प्रणालीवर चालतात.

​रशिया (GLONASS): अमेरिकेच्या GPS ला आव्हान देण्यासाठी रशियाने स्वतःची ग्लोनास प्रणाली विकसित केली, जी जागतिक स्तरावर कार्यरत आहे.

​युरोपियन युनियन (Galileo): युरोपातील देशांनी एकत्र येऊन विशेषतः नागरी आणि व्यावसायिक वापरासाठी 'गॅलिलिओ' ही जागतिक प्रणाली विकसित केली आहे.

​चीन (BeiDou): सामरिक आणि व्यावसायिक क्षेत्रात वर्चस्व निर्माण करण्यासाठी चीनने 'बायडू' नावाची स्वतःची दिशादर्शन प्रणाली प्रस्थापित केली आहे, जी आता जागतिक स्तरावर विस्तारली जात आहे.

​जपान (QZSS): भारताच्या NavIC प्रमाणेच जपानकडे स्वतःची प्रादेशिक (Regional) दिशादर्शन प्रणाली आहे, जी प्रामुख्याने जपान आणि आशिया-पॅसिफिक क्षेत्रावर लक्ष केंद्रित करते.

NavIC प्रादेशिक आहे. ती भारत आणि भोवतालचा सुमारे 1,500 किमीचा परिसर व्यापते. 

​थोडक्यात सांगायचे तर, NVS-03 आणि संपूर्ण NavIC प्रणालीमुळे भारत आता अंतराळ तंत्रज्ञानातील निवडक देशांच्या 'इलाईट क्लब' (Elite Club) चा एक स्वयंपूर्ण आणि मजबूत सदस्य बनला आहे. तंत्रज्ञानातून सुरक्षेकडे जाणारी भारताची ही घोडदौड भविष्यासाठी एक मोठा गेमचेंजर ठरणार आहे.

Ganesh K Avasthi

Blog Admin