Skip to main content

श्रीमद्भगवद्गीता अध्याय २ सांख्ययोग - स्वामी चिन्मयानंद टीका सारांश-दिवस २

 


श्रीमद्भगवद्गीता अध्याय २ सांख्ययोग  - स्वामी चिन्मयानंद टीका सारांश-दिवस २

१ )जीवनातील परिस्थितींना आपल्यावर चाल करून देणे म्हणजे सर्व प्रसंगात आपल्या घातकी अपयशाची निश्चिती करण्यासाठी आहे.

२ )कोणी लेचापेचा मनुष्यच परिस्थितीला स्वतःवर मात करू देतो आणि बाह्य परिस्थितीचा गुलाम बनतो.

३ )जीवनाची घडी यथायोग्य आखलेली असते तेव्हा अगदी प्रतिकूल परिस्थितीला सुद्धा यशदायी अनुकूल
 परिस्थितीत बदलता येते जीवनाच्या खडकाळ अशा मार्गावरून आपली गाडी सुबुद्ध व्यक्ती किती कौशल्याने हाकतो यावर सर्वकाही अवलंबून असते.

४ )जेव्हा आपला अहंकार अधिक व्यापक होऊन सेना आदर्श तत्त्व देश किंवा युगाशी तादात्म्य पावतो तेव्हा आपल्या नैतिक दुर्बळता क्षय पावतात.

५ )पूर्ण नैतिकतेचे जीवन अशाच व्यक्तीकडून जगले जाते ज्याने आत्मस्वरूपाची तादात्म्य साधले आहे जे एकमेव द्वितीय सर्वव्यापी सर्व नामरूपांमध्ये व्याप्त आहे.

६ )पूर्ण नैतिकतेचे जीवन अशाच व्यक्तीकडून जगले जाते ज्याने आत्मस्वरूपाची तादात्म्य साधले आहे जे एकमेव द्वितीय सर्वव्यापी सर्व नामरूपांमध्ये व्याप्त आहे.

७ )एकदा का आपण परिस्थितीचे चुकीचे मूल्यांकन केले की आपल्या भावना आपल्या आकलन शक्तीला झाकाळून टाकतात.

८ )विवेकशील बुद्धी म्हणजेच आत्मनिष्ठ मन.

९ )मन एखाद्या आवक जावंक  कारकूनाप्रमाणे प्रमाणे कार्य करीत असते, ज्ञानेंद्रियांनी आणलेल्या संवेदना ते प्राप्त करते आणि त्यांची यथायोग्य मांडणी करून बुद्धीकडे तिच्या निवाड्यासाठी  पाठवून देते, बुद्धी भूतकाळात तशाच प्रकारच्या घडलेल्या घटनांच्या स्मृतींचा संदर्भ घेऊन अंतिम निर्णयापर्यंत येते आणि तो निर्णय कृतीत आणण्यासाठी मनाकडे पोहोचवते ते निर्णय कार्यान्वित करण्यासाठी आवश्यक त्या आज्ञा  मन कर्मेंद्रियांना देते. वस्तू जगताच्या संपर्कात असताना आपल्या जागृत अवस्थेत हेच क्षणोक्षणी घडत असते. जेव्हा ही उपकरणे सुसंघटितपणे सुसंगतेने कार्य करीत नाही तेव्हा व्यक्तीचे व्यक्तिमत्व भंग पावते आणि तो जीवनसंग्रामाला यशस्वीपणे तोंड देण्यास असमर्थ ठरतो जेव्हा त्याची मन-बुद्धी योग्य ज्ञानाने यथास्थित केली जातात तेव्हा त्याचे व्यक्तिमत्व पुन्हा संघटित होते आणि तो आपले कार्य कुशलतेने करण्यास समर्थ होतो.

१ ० )कोणत्याही वस्तूचा तो विशिष्ट गुण ज्यामुळे त्याचे अस्तित्व सिद्ध होते तो त्या वस्तूचा धर्म असतो ! आपल्या स्वभावाला सोडून ती वस्तू अस्तित्वात राहू शकत नाही आणि तो स्वभाव ज्याच्यामुळे ती वस्तू ती असते तोच तिचा धर्म !

१ १ )हिंदू संस्कृतीमध्ये मानव धर्माचा आग्रह धरला जातो म्हणजेच माणसांनी त्यांच्या खऱ्या स्वरूपा नुसार राहिले पाहिजे ते स्वरूप म्हणजे दिव्य  व दैवी स्वरूप .  म्हणूनच जीवनातील सर्व प्रयत्न आत्मवैभवात राहण्यासाठी केले पाहिजे. माणसाने जीवनभर दिशाहीन जनावरांप्रमाणे मार्गक्रमण करता कामा नये.

१ २ )शुद्ध आत्म्याच्या अज्ञानामुळे अहंकार उत्पन्न होतो. हे अज्ञान दिव्य स्वरूपावर अच्छादन टाकते व त्याचबरोबर त्याच्या सत्य स्वरूपाबाबत भ्रमंती उत्पन्न करते.

१ ३ )मोहग्रस्त व्यक्तीला आसक्तीचे मूल्य दुःख व शोक यांच्या रूपात चुकवावेच लागते. चुकीच्या तादात्म्यामुळे निर्माण झालेल्या दुःखाचा शेवट करण्याचा उपाय एकच आहे अहंकाराहून श्रेष्ठ असलेल्या आत्मस्वरूपाला जाणणे. माणसातील नित्य चैतन्य स्वरूप आत्मा शरीराशी चुकीचे तादत्म्य प्रस्थापित करून वस्तू व व्यक्तींच्या जगताशी अनेक प्रकारांनी संबंध साधून बंधन अनुभवतो. तेच आत्मतत्त्व मनाशी तादात्म्य करून भावना जगत जणू त्याचेच असल्याप्रमाणे वागतो व अपूर्णत्व अनुभवतो. तेच दिव्य चैतन्य तत्व बुद्धीचे चुकीचे बुद्धीशी चुकीचे तादात्म्य साधून तिच्या विशेष लक्षणांची आशा-कामना-महत्त्वकांक्षा-आदर्श यांच्याशी संयुक्त होतो व दुःखी होतो. अशा प्रकारे इंद्रिय, मन, बुद्धीत प्रतिबिंबित झालेले आत्मतत्त्व म्हणजे अहंकार. तो वस्तू जगात भावना व विचार यांचा शिकार बनतो. जीवनातील मिळवणे व साठवणे याबाबतीत असंख्य दुःख क्षणिक सुख याचा धनी हा जीवच असतो.

१ ४ )आपल्या व्यक्तिमत्त्वाच्या प्रत्येक स्तरावरून आपण जीवनाचे अवलोकन करतो आणि वस्तूंविषयी आपले स्वतःचे निष्कर्ष काढतो. शरीराच्या स्तरावरून आपली जगाकडे बघण्याची दृष्टी मनाच्या स्तरावर भावनांद्वारे बघण्याची दृष्टी आणि बुद्धीच्या स्तरावरची वैचारिक दृष्टी वेगवेगळी असते.

१ ५ )भौतिक वस्तूंच्या दोष किंवा अपूर्णतांमुळे होणारी दुःखे माझ्या भावनांमध्ये परिवर्तन आल्यामुळे दूर होऊ शकतात त्याचप्रमाणे भौतिक व भावनात्मक दृष्टीने जी वस्तू कुरूप अथवा लज्जास्पद वाटते तीच बुद्धी द्वारा तत्विक दृष्टीने पाहिल्यास आपल्या बघण्याचा दृष्टिकोन बदलतो व आपली दुःख दूर होऊ शकतात.

१ ६ )जीवनाकडे अध्यात्मिक दृष्टीने पाहिल्यास शारीरिक, मानसिक, बौद्धिक दृष्टिकोनातून उत्पन्न झालेल्या विषयास आनंद व प्रेरणादायी स्फूर्ती मध्ये परिवर्तित करता येते.

१ ७ )विषय ग्रहणाच्या वेदांत प्रक्रियेनुसार बाह्य वस्तूंचे ज्ञान इंद्रियांद्वारे होत असते इंद्रियांना होत नाही. इंद्रिय म्हणजे केवळ उपकरण आहे ज्यांच्याद्वारे जीव विषय ग्रहण करतो विषय जाणतो. विषयांना जाणणाऱ्या जीवाच्या अभावात केवळ इंद्रिय विषय ज्ञान करू शकत नाही. एकच वस्तू दोन भिन्न व्यक्तींना भिन्न प्रकारचे अनुभव देऊ शकते हे सगळ्यांनाच माहीत आहे एकाच वस्तूचे दोन भिन्नपणे अनुभव होण्याचे कारण दोन व्यक्तींच्या मानसिक रचनेतील अंतर आहे.

१ ८ )आपल्या असेही पाहण्यात येते की एका व्यक्तीला एकावेळी जी वस्तू अत्यंत प्रिय होती तीच दुसऱ्या अवस्थेत अप्रिय वाटू लागते याचे कारण कालांतराने त्याच्या मनात परिवर्तन येते. थोडक्यात जेव्हा आमचे मन इंद्रियांद्वारा बाह्य विषयांशी संपर्क साधते तेव्हाच कोणताही अनुभव होऊ शकतो हे स्पष्ट आहे.

१ ९ )जो मनुष्य जाणतो की जगातील वस्तू नित्य परिवर्तनशील असतात उत्पन्न व नष्ट होत असतात तो या वस्तूंमुळे स्वतःला कधीही विचलित होऊ देत नाही. काळाच्या प्रवाहात भविष्यातील घटना वर्तमानाचे रूप धारण करतात आणि आम्हाला विविध अनुभव प्रदान करून निरंतर भूतकाळात समाविष्ट होतात. जगातील एकही वस्तू एका क्षणासाठी सुद्धा विकृत झाल्याशिवाय राहू शकत नाही परिवर्तनाचा हाच एक अपरिवर्तनीय नियम आहे.

२ ० )आधी व अंत हे गुणधर्म असलेल्या वस्तूंच्या असण्या व नसल्याने बुद्धिमान पुरुषास शोक करण्याचे काही कारण ठरत नाही. शित-उष्ण यश-अपयश सुख-दुख यापैकी काहीच नित्य नाही हीच तर वस्तूस्थिती आहे तर प्रत्येक परिवर्तित परिस्थितीमुळे शुद्ध होणे किंवा चिंतित होणे हे अज्ञानाचे लक्षण नाही का? जीवनात येणाऱ्या प्रतिकूल परिस्थितीमुळे चिंतीत न होता शांत राहून त्रास सहन केला पाहिजे सर्व प्रकारच्या अनुकूल आणि प्रतिकूल परिस्थितीत विवेकी पुरुष हेच एक तथ्य लक्षात ठेवतो की हाही प्रसंग तरेल.

२ १ )  सुखदुःखे शांतपणे सहन करणे ही आत्मज्ञान प्राप्त करण्याच्या साधनेतील आवश्यक अट आहे. सुखदुःखाच्या परिस्थितीमध्ये जो विचलित होत नाही तोच अमृततत्त्वावर पोहोचण्यास योग्य असतो.

२ २ )शरीर मन बुद्धीने घेतलेला कोणताही अनुभव शाश्वत असत नाही.

२ ३ )सुख दुःखामध्ये ज्ञानी पुरुषाचा मानसिक समतोलच त्याला सर्वोच्च आत्मन्नतीची योग्यता प्रदान करते. जेव्हा व्यक्तीला वस्तू जगताचे अनित्य तत्व समजून येते तेव्हा त्या स्वानुभावाच्या ज्ञानातून त्याला पर्याप्त समतोल प्राप्त होतो. परिणामतः त्याला तितिक्षा प्राप्त होते व सुखाने तो उन्मानीत होत नाही व दुःखाने विषयदमय होत नाही.

२ ४ )जोपर्यंत आपण शरीरात आसक्त  होऊन राहतो तोपर्यंत शारीरिक पिडांकडे आपण दुर्लक्ष करू शकत नाही आणि शांतपणे सहनी करू शकत नाही परंतु जेव्हा अत्यंतिक प्रेम किंवा द्वेषाच्या भावनेने उद्युक्त होतो तेव्हा शारीरिक सुखाचा सहजतेने स्वतःहून त्याग करतो.

२ ५ )जेव्हा एखाद्या विचाराने किंवा आदर्शाने व्यक्ती प्रोत्साहित होते तेव्हा त्याच्या पूर्तीसाठी तो शारीरिक व मानसिक सुख सोयींकडे सहजतेने दुर्लक्ष करतो.

२ ६ )जे भूतकाळात नव्हते आणि भविष्यकाळात राहणार नाही पण जे वर्तमान काळात असल्यासारखे वाटते त्याला सत असं म्हणतात.

२ ७ )वस्तू-भावना व विचार या तिन्ही स्तरावरील देहीत प्रत्यक्ष आणि परिवर्तन घडत असते, मन उत्क्रांत होते तर बुद्धी प्रगल्भ होते. उत्क्रांतीतील चढ-उतार आणि विकास या सर्व बदलांचे निर्देशन पूर्व अवस्थेचा मृत्यू असे आहे. याचे कारण संबंधित वस्तू बदलत असते शरीरमन बुद्धी नेहमीच परिवर्तन होत असते म्हणूनच आपल्या व्याख्येनुसार ते सर्व असत आहेत.



Ganesh K Avasthi
Blog Admin



Comments

Popular

नितिन गडकरी बीफ एक्सपोर्ट विवाद क्या है ? तथ्यों के साथ समझे !

  नितिन गडकरी बीफ एक्सपोर्ट विवाद क्या है ? तथ्यों के साथ समझे ! गडकरी परिवार, रेम्बल एग्रो और मिथ्र इंटरनेशनल: चार्ट के अनुसार संबंध और विवाद ! हाल ही में सोशल मीडिया और कुछ मीडिया रिपोर्ट्स में नितिन गडकरी के परिवार से जुड़ी कंपनियों और बीफ (भैंस मांस) निर्यात कारोबार को लेकर चर्चा तेज हुई है ! विपक्ष ने इसे अपना हथियार बनाकर नितिन गडकरी के साथ ही भाजपा को निशाना बनाना शुरू किया है ! निर्भिड ने अपने तरीकेसे इस मुद्दे को समझा और वाचकों को निष्पक्षता से समझाने हेतु यह लेखप्रपंच किया है ! सबसे पहले फ्लो चार्ट को देखिये और समझने की कोशिश कीजिये !  क्या भारत गोमांस निर्यात करता है ? तो आपको यह स्पष्ट रूपसे स्पष्ट करते हुवे हम कहते है की नहीं भारत गोमांस निर्यात नही करता ! लेकिन FY 2024-25 में भारत ने लगभग  12,54,775 टन (1.25 मिलियन टन)  भैंस का मांस निर्यात किया ! इसकी कुल कीमत लगभग  $4.06 बिलियन  थी। लेकिन निर्भिड यह पूछना चाहता है की अगर यही सारे सबंध किसी गैर भाजपा मंत्री के होते तो भाजपा और तथाकथित गोरक्षक संघटनाये  इस मुद्दे को राजनितिक फायदे के लिए...

नाशिककर सावध व्हा !

  नाशिककर सावध व्हा ! भारतातील सर्वात स्वच्छ शहर म्हणून गौरविण्यात येणाऱ्या मध्य प्रदेश मधील इंदोर शहरातील भागीरथपुरा भागात आतापर्यंत ड्रेनेजयुक्त पाणी पिल्यामुळे १६ नागरिकांचा दुर्दैवी मृत्यू झाला आहे ! ११०० वर आजारी असल्याची नोंद करण्यात आली असून त्यांच्यावर उपचार सुरु आहे !  गेल्या अनेक दिवसापांसून येथील नागरिक दुषित पाण्याची तक्रार सबंधित विभागाकडे करत होते परंतु अत्यंत कार्यक्षम अशा मुर्दाड प्रशासनाने त्याची दखल काही घेतली नाही ज्यामुळे आज इतकी मोठी किंमत तेथील नागरिकांना चुकवावी लागली आहे ! ह्या प्रशासकीय हत्येला दाबण्यासाठी मृत्यू झालेल्यांच्या परिवाराला  २ लाख रु. देवून व ४-५ अधिकाऱ्यांना सस्पेंड करण्याचा फार्स करून वातावरण शांत करण्याचा नेहमीप्रमाणे प्रयत्न करण्यात आला आहे व त्यात राज्य सरकार नक्कीच यशस्वी होईल यात मला शंका नाही ! कारण भारतीय समाज मानसिकता हि कसाई खान्यातील खुराड्यात कत्तलीसाठी कोंबलेल्या कोंबड्यासारखी आहे ! जोपर्यंत दुसऱ्या कोंबडीची मान मोडली जात आहे तोपर्यंत खुराड्यातील प्रत्येक कोंबडी स्वतःला सुरक्षित समजत असते व डोळे बंद करून शांतपणे दाणे टिप...

मत कोणाला ?

  मत कोणाला ? दुर्जन होतील शिरजोर । आपुल्या मताचा मिळता आधार । सर्व गावांस करितील जर्जर । न देता सत्पात्री मतदान ॥ - तुकडोजी महाराज - प्रत्येक विवेकशील व सुज्ञास पडलेला गंभीर असा प्रश्न ! कि मत कोणाला ? चला मी तुमची थोडी मदत करतो ! आणि हो महत्वाचे म्हणजे हा लेख विवेकशील व सुज्ञ मतदारांसाठी आहे ! जात - धर्म - पंथ - प्रांत - भाषा अशा अनेक पशुतुल्य पाखंडी अस्मितांच्या आधारावर मतदान करणारे माझ्या लेखी विवेकशील व सुज्ञ नाही ! काही महत्वाची सूत्रे कायमची समजून घ्या ! राजकारण हा जगातील सगळ्यात गलिच्छ व्यवसाय असून त्याच्याशी सबंधित ९९ % लोक हे "सर्वअवगुणसंपन्न" भ्रष्ट आहे ! आपल्याला कमीत कमी "सर्वअवगुणसंपन्न " व्यक्तीची निवड करावयाची आहे जी आपले कमीत कमी शोषण करेल ! आजचे प्रमुख पक्ष म्हणजे कॉंग्रेस व भाजपा यांच्या जन्मदात्यांचे उद्देश कधीच धुळीस मिळाले असून आज  कॉंग्रेस जर ढोंगी धर्मनिरपेक्षतेच अपत्य आहे तर भाजपा पाखंडी राष्ट्रवादाच अपत्य आहे ! बाकीचे पक्ष हे कौटुंबिक मालकी हक्काचे प्रा.ली. मर्कटलीला कंपनी सारखे असून जास्त बहारदार फळे असलेला वृक्ष बघून ते इकडून तिकडे युत्या...